Tại Đắk Lắk, cà phê và các loại cây ăn trái (như sầu riêng, bơ, mít) hiện đang là nguồn thu nhập chính của phần lớn nông hộ. Tuy nhiên, việc canh tác thuần loại, bà con sẽ bỏ trống một khoảng không gian rất lớn dưới tán cây và lãng phí một lượng dinh dưỡng trong đất.
Vì vậy, xu hướng trồng xen canh cây dược liệu chịu bóng dưới tán cây đang là giải pháp vàng giúp bà con “lấy ngắn nuôi dài”. Phương pháp này không chỉ giúp tạo thêm nguồn thu nhập trên cùng một diện tích đất mà còn giữ ẩm cho đất và ngăn cỏ dại mọc hoang.
Cái khéo của người làm nông là phải chọn được loại dược liệu nào ưa bóng râm, không “tranh ăn” với cây chủ và đặc biệt là không rước thêm sâu bệnh về cho cây chủ. Dưới đây là 3 gợi ý thực tế nhất để trồng xen canh cho vườn, bà con có thể tham khảo:
1. Cây Đinh Lăng: “Nhân sâm” ưa bóng mát, dễ sống dưới tán vườn
Đinh lăng là lựa chọn số một nếu bà con muốn trồng xen canh. Loại cây này rất thích hợp với những rẫy cà phê đã giao tán hoặc vườn cây ăn trái có ánh nắng lọt qua khe lá (nắng bán phần). Để bà con dễ nắm bắt, cây đinh lăng có những đặc điểm thực tế sau:
Về bộ rễ
Nhiều bà con sợ trồng đinh lăng sẽ làm suy cây cà phê hay cây sầu riêng. Nhưng thực tế, rễ đinh lăng là rễ chùm, chỉ ăn nông và lan rộng ở tầng đất mặt phía trên. Trong khi đó, cây ăn trái hay cà phê lâu năm lại có rễ cọc đâm rất sâu xuống dưới để hút dinh dưỡng. Sự phân chia tầng rễ cao – thấp này giúp cả hai loại cây sống hòa thuận, không tranh giành thức ăn của nhau.
Về sâu bệnh
Cây đinh lăng có sức đề kháng tự nhiên rất cao và cực kỳ ít sâu bệnh. Những chứng bệnh khiến bà con đau đầu trên cây sầu riêng như nấm xì mủ, thối rễ, hay bệnh rệp sáp, nấm hồng trên cây cà phê đều hoàn toàn không lây sang cây đinh lăng. Trồng xen canh đinh lăng trong vườn rất an toàn, không lo làm phát tán mầm bệnh.
Về hiệu quả kinh tế
Khi bà con tưới nước hay bón phân cho vườn cây ăn trái, cây đinh lăng ở dưới sẽ tự động “hưởng sái” nguồn dưỡng chất dư thừa đó để lớn lên mà không đòi hỏi bà con phải chăm bón riêng biệt, giúp tiết kiệm rất nhiều công sức. Sau khoảng 3 năm, bà con có thể thu hoạch toàn bộ từ lá (làm trà, làm thuốc), thân cây (làm giống hoặc băm nhỏ bán khô) cho đến phần củ giá trị bên dưới.
2. Sa Nhân Tím: “Khắc tinh” của cỏ dại dưới tán rừng, tán vườn
Nếu rẫy cà phê hay vườn cây ăn trái của bà con có tán lá dày, rợp bóng mát nhiều (độ che phủ từ 50% đến 70%) thì sa nhân tím chính là lựa chọn số một. Loài cây này vốn mọc hoang dưới tán rừng sâu nên khi đưa vào trồng trong rẫy, chúng chịu râm và thích nghi rất nhanh.
Về bộ rễ
Sa nhân tím là giống cây thân thảo, bộ rễ của chúng chỉ bò ngang ở lớp thảm mục và lá rụng ngay trên bề mặt đất. Do đó, chúng không đụng chạm hay làm tiêu hao nguồn phân bón ở tầng sâu của cây chủ. Đặc biệt, lớp thân lá mọc dày ken đặc của sa nhân tím giống như một chiếc thảm mút, giúp giữ độ ẩm cho đất rất tốt vào mùa khô Tây Nguyên và che hết ánh nắng khiến cỏ dại không thể mọc lên được. Bà con sẽ đỡ được rất nhiều công làm cỏ bồn.
Về sâu bệnh
Sa nhân tím gần như không mắc các loại bệnh hại thông thường của cây công nghiệp hay cây ăn trái. Ngược lại, toàn thân và lá của loài cây này có chứa tinh dầu. Khi trồng xen canh trong vườn, chúng tiết ra mùi thơm nhẹ giúp xua đuổi bớt các loại côn trùng gây hại, làm cho không gian vườn sạch sẽ hơn.
Về hiệu quả kinh tế
Bà con chỉ cần trồng xen canh một lần là cây sẽ tự nhảy nhánh, lan rộng ra khắp vườn. Từ năm thứ 2 trở đi, cây bắt đầu cho thu hoạch quả (một vị thuốc quý, đắt tiền trong Đông y). Bà con cứ thế hái quả đều đặn hàng năm mà không cần tốn công phá đi trồng lại, đầu ra của quả sa nhân khô trên thị trường cũng rất ổn định.
3. Sâm Cau (Tiên Mao): Cây thấp nhỏ, tận dụng tối đa góc chết của bồn
Sâm cau là loại cây thân thảo thấp nhỏ, rất sợ nắng gắt chiếu trực tiếp nên rất cần bóng che của tầng cây phía trên để sinh trưởng. Nếu rẫy nhà mình có nhiều khoảng trống nhỏ quanh mép bồn cà phê hoặc giữa các hàng cây ăn trái, bà con hãy trồng xen sâm cau để không lãng phí đất.
Về bộ rễ
Củ sâm cau đâm thẳng xuống đất theo chiều thẳng đứng và kích thước bám rễ rất gọn chứ không lan rộng. Vì dáng cây nhỏ nhắn, bà con có thể trồng chúng ngay sát mép bồn mà không lo lấn chiếm không gian phát triển của cây chủ. Đặc biệt, khi bà con bón phân cho cà phê hay sầu riêng, lượng phân hữu cơ theo nước rửa trôi ra mép bồn sẽ nuôi luôn sâm cau, giúp củ phát triển rất chắc, nén và đạt chất lượng dược tính cao.
Về sâu bệnh
Sâm cau là giống cây rất “hiền”, chúng không thu hút các loại ký sinh trùng, côn trùng hay nấm hại vốn có trên cây ăn trái. Bà con cứ yên tâm trồng xen canh mà không sợ vườn cây chính bị ảnh hưởng hay lây nhiễm bệnh tật.
Về hiệu quả kinh tế
Củ sâm cau là mặt hàng rất được giá trên thị trường, thường được thu mua nhiều để làm thuốc bổ hoặc ngâm rượu. Thời gian từ lúc trồng đến khi đào củ chỉ mất khoảng 1,5 đến 2 năm. Nhờ thời gian thu hoạch ngắn, bà con sẽ nhanh có nguồn vốn quay vòng để tái đầu tư phân bón, thuốc men cho vườn cây chính.
Nguồn giống cây dược liệu chất lượng cao tại HTX Hena
Muốn mô hình trồng xen canh đạt hiệu quả tốt, điều quan trọng đầu tiên vẫn là chọn được cây giống khỏe và đồng đều. Nếu giống yếu, dễ nhiễm bệnh hoặc lẫn tạp, bà con sẽ mất nhiều công chăm sóc nhưng cây phát triển không ổn định, năng suất cũng khó đạt như mong muốn.
Hiểu được điều đó, HTX Hena chú trọng khá kỹ vào khâu chọn giống và ươm cây trước khi đưa đến tay bà con.
- Nguồn cây đầu dòng được chọn lọc từ những vùng trồng có dược tính tốt, cây khỏe và phát triển ổn định
- Cây giống được chăm sóc trong môi trường phù hợp để bộ rễ phát triển đều và khỏe hơn trước khi xuống giống
- Các loại cây giống đều được kiểm tra và loại bỏ cây yếu trước khi xuất vườn
- Khi trồng đúng kỹ thuật, cây thường có khả năng bén rễ và thích nghi khá tốt với môi trường mới
Ngoài việc cung cấp cây giống, Hena còn hỗ trợ bà con về kỹ thuật trồng và chăm sóc trong quá trình canh tác như:
- Hướng dẫn khoảng cách trồng xen canh phù hợp
- Cách xuống giống và chăm sóc ban đầu
- Hỗ trợ phòng bệnh theo hướng sinh học
- Tư vấn mô hình xen canh phù hợp với từng khu vực
Với nhiều bà con, chọn đúng nguồn giống ngay từ đầu không chỉ giúp giảm rủi ro mà còn tiết kiệm khá nhiều thời gian, công chăm sóc và chi phí về sau.
Hotline tư vấn: 0896 35 77 70
Nguyên tắc “vàng” khi trồng xen canh dược liệu bà con cần nhớ
Ưu tiên phân hữu cơ vi sinh: Khi chăm sóc cây dược liệu dưới tán, bà con nên dùng phân chuồng ủ hoai hoặc phân vi sinh. Cách này vừa nuôi dược liệu sạch, vừa cải tạo đất, tạo điều kiện cho hệ vi sinh vật có lợi phát triển, giúp rễ cây chủ khỏe mạnh hơn.
Quy hoạch khoảng cách hợp lý: Dù không cạnh tranh trực tiếp, bà con vẫn cần chừa khoảng không gian quanh gốc cây chủ (khoảng 1m – 1,5m tùy loại cây) để thuận tiện cho việc bón phân, thu hoạch cà phê/trái cây sau này và tránh làm tổn thương gốc cây chính.
Quản lý nguồn nước: Vào mùa khô Đắk Lắk, khi tưới nước cho cây chủ, hãy kết hợp tưới phun sương nhẹ cho tầng dược liệu bên dưới để giữ độ ẩm đồng đều cho cả khu vườn.
Lời kết
Trồng xen canh cây dược liệu chịu bóng không chỉ giúp tận dụng khoảng đất trống trong vườn mà còn mở ra hướng đi bền vững hơn cho bà con làm nông.
Thay vì để đất bỏ trống hoặc cỏ mọc nhiều, việc kết hợp thêm các loại dược liệu phù hợp dưới tán cây vừa giúp tăng thêm nguồn thu, vừa góp phần cải thiện hiệu quả canh tác lâu dài.
Với điều kiện tự nhiên thuận lợi tại Đắk Lắk, nhiều mô hình xen canh hiện nay đang cho thấy hiệu quả khá tích cực khi bà con biết chọn đúng cây giống, áp dụng kỹ thuật phù hợp và chăm sóc theo hướng bền vững.
Làm nông bây giờ không chỉ là trồng thật nhiều, mà còn là biết tận dụng tốt đất đai, giảm rủi ro và tạo giá trị lâu dài ngay trên chính mảnh vườn của mình.