Làm nông nghiệp dược liệu tại khu vực Tây Nguyên chưa bao giờ là một hành trình dễ dàng. Khác với các loại cây trồng ngắn ngày hay cây công nghiệp truyền thống, các loại cây dược liệu yêu cầu rất cao, không chỉ về sản lượng mà còn cả hàm lượng dược tính có trong từng sản phẩm. Mọi thành công hay thất bại đều xoay quanh một quyết định then chốt: việc lựa chọn giống.
Nếu chọn giống không phù hợp, người nông dân sẽ phải đối mặt với những mùa vụ thất thu, cây trồng còi cọc, tình trạng sâu bệnh triền miên và chi phí chăm sóc tăng cao đáng kể. Để hình thành vùng nguyên liệu ổn định và lâu dài, quá trình chọn giống cần được thực hiện bài bản, tránh cảm tính, trong đó phải tập trung vào 5 tiêu chí quan trọng sau.
Giải mã bài toán khí hậu: Chọn giống phải “thuận theo tự nhiên”
Khí hậu Tây Nguyên có hai mùa mưa và mùa khô rõ rệt, nhiệt độ giữa ngày và đêm cũng có sự chênh lệch đáng kể. Những đặc điểm này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh trưởng của cây dược liệu. Vì vậy, khi chọn giống, người trồng cần hiểu rõ đặc điểm của từng loài để xác định cây nào phù hợp với điều kiện tại địa phương.
- Nhóm dược liệu ưa mát, cần độ ẩm phù hợp: Đương quy, giảo cổ lam là những cây cần được cân nhắc kỹ về điều kiện nhiệt độ và độ ẩm khi trồng. Nếu gặp nắng nóng kéo dài, thiếu nước hoặc không có biện pháp che chắn phù hợp, cây có thể sinh trưởng kém, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng dược liệu.
- Nhóm dược liệu thích nghi tốt hơn với điều kiện nắng nóng: Cà gai leo, đinh lăng và nghệ đỏ có thể phù hợp với một số vùng trồng ở Tây Nguyên nếu đáp ứng yêu cầu về đất, nước và kỹ thuật chăm sóc. Tuy nhiên, khả năng chịu hạn của mỗi cây không giống nhau; cây vẫn cần được cung cấp đủ nước trong những giai đoạn sinh trưởng quan trọng.
Trước khi xuống giống, nên đối chiếu đặc điểm của cây với lượng mưa, thời gian mùa khô và nhiệt độ tại khu vực dự kiến canh tác. Chọn đúng giống, đúng vùng trồng và áp dụng biện pháp chăm sóc phù hợp sẽ giúp cây phát triển ổn định, hạn chế rủi ro do thời tiết.
Nhìn thấu tầng đất đỏ bazan: Không chỉ là chuyện đất tốt hay xấu
Đất đỏ bazan ở Tây Nguyên có nhiều tiềm năng trồng dược liệu, nhưng không phải khu đất nào cũng phù hợp với mọi loại cây. Tùy điều kiện canh tác, đất có thể bị chua, nén chặt hoặc rửa trôi dinh dưỡng khi mưa lớn, nhất là ở những vùng đồi dốc. Vì vậy, khi chọn cây trồng, cần xem xét đặc điểm bộ rễ và bộ phận thu hoạch của từng loại dược liệu.
- Nhóm dược liệu thu hoạch củ, rễ: Các cây như đinh lăng, ba kích cần đất có tầng canh tác đủ sâu, tơi xốp và thoát nước tốt. Điều này giúp rễ phát triển thuận lợi, hạn chế ngập úng và nguy cơ thối rễ vào mùa mưa.
- Nhóm dược liệu thu hoạch thân, lá: Với cà gai leo, diệp hạ châu, cần chọn giống phù hợp với điều kiện đất và khí hậu tại địa phương. Ở vùng đồi dốc, nên kết hợp che phủ đất, trồng theo đường đồng mức hoặc áp dụng biện pháp chống xói mòn để hạn chế rửa trôi đất và dinh dưỡng.
Điều quan trọng là chọn cây dựa trên điều kiện đất thực tế. Trước khi xuống giống, người trồng nên kiểm tra độ pH, độ tơi xốp và khả năng thoát nước của đất. Từ đó, có thể xác định loại cây phù hợp, đồng thời chủ động cải tạo đất và điều chỉnh cách chăm sóc để cây sinh trưởng ổn định.
Chọn giống có nguồn gốc rõ ràng, hạn chế rủi ro khi trồng dược liệu
Chất lượng cây giống ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ sống và khả năng sinh trưởng của vườn dược liệu. Nếu mua hạt giống hoặc cây con không rõ nguồn gốc, người trồng có thể gặp tình trạng cây phát triển không đồng đều, dễ nhiễm bệnh và khó kiểm soát chất lượng ngay từ đầu.
Để hạn chế những rủi ro này, bà con nên lưu ý:
- Ưu tiên nguồn giống uy tín: Chọn mua tại các cơ sở sản xuất giống, vườn ươm hoặc đơn vị nghiên cứu có thông tin nguồn gốc rõ ràng. Cây giống cần khỏe mạnh, đồng đều và không có dấu hiệu sâu bệnh.
- Kiểm tra chất lượng trước khi trồng: Quan sát thân, lá và bộ rễ; đồng thời tìm hiểu đặc tính giống, điều kiện sinh trưởng và khả năng thích nghi với vùng trồng. Cây giống tốt giúp vườn phát triển đồng đều hơn, nhưng vẫn cần chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh đúng cách.
- Trồng thử trước khi mở rộng: Với giống mới hoặc chưa được kiểm chứng tại địa phương, nên bắt đầu trên diện tích nhỏ để theo dõi tỷ lệ sống, tốc độ sinh trưởng và khả năng thích nghi qua một vụ hoặc chu kỳ trồng phù hợp. Khi có kết quả khả quan, bà con mới nên mở rộng diện tích.
Chọn đúng giống ngay từ đầu giúp giảm nguy cơ thiệt hại, chủ động kế hoạch chăm sóc và tạo nền tảng cho việc phát triển vùng trồng dược liệu ổn định, lâu dài.
Chọn giống theo mục tiêu thu hoạch và chất lượng dược liệu
Đối với cây dược liệu, năng suất không chỉ được đánh giá bằng số lượng hay trọng lượng thu hoạch mà còn phụ thuộc vào hàm lượng hoạt chất và yêu cầu chất lượng của sản phẩm đầu ra. Vì vậy, trước khi chọn giống, người trồng cần xác định rõ bộ phận thu hoạch và mục đích sử dụng để lựa chọn giống phù hợp.
- Đối với cây thu hoạch rễ, củ: Nên chọn giống có đặc tính phát triển rễ tốt, khả năng tích lũy hoạt chất phù hợp với yêu cầu sử dụng hoặc chế biến. Đồng thời, cần chú ý điều kiện đất và thời gian thu hoạch để cây phát triển đúng đặc tính.
- Đối với cây thu hoạch thân, lá: Ưu tiên giống có khả năng tái sinh tốt, sinh trưởng ổn định sau mỗi lần thu hoạch và phù hợp với phương thức canh tác. Điều này giúp duy trì nguồn nguyên liệu qua nhiều lứa cắt mà vẫn bảo đảm chất lượng.
Điều quan trọng là chọn giống dựa trên chất lượng đầu ra mong muốn, thay vì chỉ nhìn vào tốc độ sinh trưởng hay trọng lượng thu hoạch. Khi giống cây phù hợp với mục đích sử dụng và điều kiện canh tác, người trồng sẽ thuận lợi hơn trong việc duy trì chất lượng dược liệu và đáp ứng yêu cầu của đơn vị thu mua.
Gắn vùng trồng với đầu ra: Hướng đi bền vững cho cây dược liệu
Một trong những khó khăn của người trồng dược liệu là tìm được đầu ra ổn định sau thu hoạch. Nếu chọn giống chỉ dựa trên xu hướng thị trường mà chưa tìm hiểu nhu cầu thu mua, nông hộ có thể gặp khó khăn khi tiêu thụ, ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất.
Vì vậy, việc chọn giống cần gắn liền với nhu cầu thị trường và kế hoạch tiêu thụ ngay từ đầu. Khi nông hộ, hợp tác xã và đơn vị thu mua thống nhất về giống, quy trình canh tác và yêu cầu chất lượng, vùng trồng sẽ có định hướng rõ ràng hơn. Nguồn nguyên liệu đồng đều cũng tạo thuận lợi cho quá trình sơ chế, chế biến và tiêu thụ sản phẩm.
HTX Nông nghiệp Hena đồng hành cùng vùng trồng dược liệu
Để phát triển vùng dược liệu phù hợp với điều kiện Tây Nguyên, việc lựa chọn giống cần đi cùng với cải tạo đất, kỹ thuật canh tác và định hướng đầu ra.
HTX Nông nghiệp Hena hướng đến việc đồng hành cùng nông hộ trong quá trình phát triển vùng nguyên liệu, từ lựa chọn giống phù hợp với điều kiện địa phương đến áp dụng các giải pháp cải tạo đất như phân bón hữu cơ và biochar. Khi có sự phối hợp giữa sản xuất, sơ chế và tiêu thụ, người trồng sẽ chủ động hơn trong kế hoạch canh tác, từng bước nâng cao chất lượng dược liệu và hướng đến hiệu quả kinh tế lâu dài.