Những năm gần đây, bên cạnh cà phê, hồ tiêu hay sầu riêng, cây macca ở Tây Nguyên ngày càng được nhiều bà con quan tâm. Điều kiện đất đai, khí hậu ở một số khu vực phù hợp với đặc tính sinh trưởng của cây, trong khi mô hình trồng xen cũng mở ra thêm lựa chọn cho những vườn cây lâu năm.
Tuy nhiên, macca không phải là cây trồng có thể chỉ dựa vào điều kiện tự nhiên. Từ khâu chọn giống, bố trí vườn, chăm sóc đến thu hoạch và sơ chế đều cần được tính toán ngay từ đầu. Khi có sự chuẩn bị phù hợp, cây macca có thể trở thành một hướng đa dạng hóa cây trồng đáng để bà con tìm hiểu.
Vì sao Tây Nguyên phù hợp với cây macca?
Macca có nguồn gốc từ Australia và đã được đưa vào trồng tại Việt Nam từ nhiều năm nay. Cây thích hợp với những vùng có đất tương đối tốt, tầng canh tác dày, thoát nước và điều kiện khí hậu phù hợp. Macca cũng có thể được trồng thuần hoặc trồng xen với một số cây lâu năm như cà phê, hồ tiêu.
Tây Nguyên có nhiều khu vực đáp ứng được những điều kiện này, nên macca ngày càng được bà con quan tâm. Tuy nhiên, không phải khu vực nào cũng có điều kiện giống nhau. Trước khi xuống giống, việc xem xét đất, nguồn nước và đặc điểm của từng khu vườn vẫn rất cần thiết.
Đất đai và khí hậu phù hợp
Macca phát triển tốt hơn trên nền đất có tầng canh tác tương đối dày, thoát nước tốt và có độ phì phù hợp. Cây không thích hợp với tình trạng ngập úng kéo dài, vì vậy khâu kiểm tra và chuẩn bị đất cần được thực hiện ngay từ đầu.
Bên cạnh đất, khí hậu cũng ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng, ra hoa và phát triển quả. Với những vườn trồng mới, bà con nên chủ động nguồn nước, đồng thời lựa chọn vị trí và cách bố trí cây phù hợp với điều kiện thực tế của khu đất.
Macca là cây trồng lâu năm
Macca không phải loại cây trồng cho thu hoạch trong thời gian ngắn. Những năm đầu, cây cần tập trung phát triển thân, cành và bộ tán trước khi bước vào giai đoạn cho quả ổn định.
Vì vậy, khi lựa chọn macca, bà con nên xác định đây là hướng canh tác lâu dài và chuẩn bị kế hoạch chăm sóc phù hợp. Với những vườn đang có cà phê hoặc cây lâu năm, mô hình trồng xen có thể được cân nhắc để vừa phát triển thêm cây macca, vừa duy trì cây trồng hiện có trong thời gian chờ macca bước vào giai đoạn cho thu hoạch.
Trồng xen macca: Một hướng tận dụng diện tích
Macca có thể được trồng xen với một số cây lâu năm như cà phê, hồ tiêu hoặc chè nếu điều kiện vườn phù hợp. Đây là hướng được nhiều người quan tâm bởi không nhất thiết phải thay đổi toàn bộ diện tích đang canh tác mà vẫn có thể đưa thêm một loại cây mới vào vườn.
Với những vườn cà phê đã có sẵn, bà con có thể cân nhắc bố trí macca ở những vị trí phù hợp. Tuy nhiên, trước khi trồng cần tính toán kỹ khoảng cách, mật độ và khả năng chăm sóc để các loại cây không ảnh hưởng quá nhiều đến nhau.
Trồng xen cần tính khoảng cách ngay từ đầu
Macca là cây thân gỗ lâu năm, khi trưởng thành sẽ phát triển tán khá rộng. Nếu bố trí cây quá dày, về sau các cây có thể cạnh tranh ánh sáng, nước và dinh dưỡng.
Vì vậy, trồng xen không đơn giản là tận dụng những khoảng đất còn trống. Mật độ macca cần được tính cùng với mật độ cây trồng chính, điều kiện đất, nguồn nước và đặc điểm của từng khu vườn. Làm tốt từ đầu sẽ thuận lợi hơn cho việc chăm sóc và điều chỉnh tán cây về sau.
Vừa duy trì cây cũ, vừa phát triển cây mới
Khi macca còn trong giai đoạn phát triển, cây trồng chính trong vườn vẫn có thể tiếp tục được chăm sóc và cho thu hoạch nếu điều kiện phù hợp. Đây là điểm khiến mô hình xen canh được nhiều bà con quan tâm.
Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một loại cây, người trồng có thể từng bước đa dạng hóa vườn cây và nguồn thu. Dù vậy, hiệu quả của mô hình còn phụ thuộc vào giống, mật độ, điều kiện đất đai và cách chăm sóc, nên mỗi vườn cần có phương án bố trí riêng.
Chọn giống macca: Việc nhỏ nhưng ảnh hưởng lâu dài
Chọn giống là bước cần được tính toán kỹ khi bắt đầu trồng macca. Cây giống khỏe, đúng giống sẽ thuận lợi hơn cho quá trình chăm sóc và phát triển vườn về sau.
- Chọn cây giống khỏe, rõ nguồn gốc: Bà con nên ưu tiên cây giống có nguồn gốc rõ ràng, sinh trưởng khỏe, không sâu bệnh và phù hợp với điều kiện trồng tại địa phương. Nếu sử dụng cây ghép, cần kiểm tra vị trí ghép chắc, chồi phát triển tốt trước khi đưa cây ra vườn.
- Không nên chọn giống chỉ vì giá rẻ: Macca là cây lâu năm nên cây giống kém chất lượng có thể gây khó khăn trong quá trình chăm sóc và phát sinh thêm chi phí về sau. Vì vậy, ngoài giá bán, bà con nên quan tâm đến chất lượng cây, nguồn giống và nơi cung cấp.
- Nên sử dụng nhiều dòng giống: Macca cần có sự thụ phấn chéo để hỗ trợ khả năng đậu quả. Vì vậy, không nên chỉ trồng một dòng giống trên toàn bộ diện tích mà nên sử dụng nhiều dòng giống phù hợp trong cùng khu vực.
- Tìm hiểu kỹ trước khi xuống giống: Khi mua cây, bà con nên hỏi rõ giống gì, nguồn cây ở đâu và các dòng giống được sử dụng trong vườn. Xác định những thông tin này từ đầu sẽ giúp việc lựa chọn cây giống phù hợp hơn.
Chăm sóc macca: Đừng bỏ qua giai đoạn đầu
Sau khi xuống giống, chăm sóc đúng trong những năm đầu sẽ giúp cây macca phát triển bộ rễ, thân và tán khỏe, tạo nền cho giai đoạn ra hoa, đậu quả sau này.
- Giữ ẩm và làm cỏ: Cây còn nhỏ cần được cung cấp đủ nước, nhất là trong thời kỳ khô hạn. Bà con nên làm cỏ quanh gốc, giữ đất thông thoáng nhưng không để nước đọng lâu sau mưa.
- Bón phân theo tuổi cây: Nhu cầu dinh dưỡng của macca thay đổi theo từng giai đoạn sinh trưởng. Nên bón lượng phân phù hợp với tuổi cây và tình trạng thực tế, kết hợp phân hữu cơ hoai mục để bổ sung dinh dưỡng và cải thiện đất.
- Tạo tán từ sớm: Khi cây bắt đầu phân cành, nên chọn những cành khỏe, phân bố đều để hình thành bộ khung cân đối. Cắt bỏ cành yếu, cành mọc quá thấp hoặc mọc chen trong tán khi cần thiết.
- Theo dõi sâu bệnh: Cần thường xuyên kiểm tra lá, chồi non và cành để phát hiện sớm sâu bệnh hoặc dấu hiệu cây sinh trưởng bất thường. Xử lý sớm sẽ giúp hạn chế ảnh hưởng đến quá trình phát triển của cây.
Từ cây xanh đến hạt macca: Chất lượng nằm ở cả khâu thu hoạch
Khi cây bắt đầu cho quả, cách thu hái và xử lý sau thu hoạch có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng hạt macca. Đây cũng là giai đoạn bà con cần chú ý để hạn chế hao hụt và giữ được giá trị nông sản.
- Thu hoạch đúng thời điểm: Macca thường chín vào khoảng cuối tháng 7 đến tháng 9 tại Tây Nguyên. Khi chín, lớp vỏ ngoài khô dần, quả có thể nứt và tự rụng. Bà con nên thu gom quả đã chín thường xuyên, không để quả nằm lâu dưới đất.
- Xử lý quả sớm sau khi thu hái: Sau khi thu gom, quả nên được đưa đi bóc lớp vỏ ngoài và làm khô trong thời gian phù hợp. Không nên để quả tươi chất thành đống quá lâu vì nhiệt và độ ẩm có thể ảnh hưởng đến chất lượng hạt.
- Làm khô và bảo quản đúng cách: Hạt sau sơ chế cần được làm khô đến mức phù hợp trước khi đóng gói, bảo quản. Khu vực bảo quản nên khô, sạch, thoáng và hạn chế ẩm để tránh nấm mốc, giảm chất lượng hạt.
- Phân loại trước khi đưa ra thị trường: Hạt nên được phân loại theo kích thước, tình trạng vỏ và chất lượng nhân. Những hạt bị hư, mốc hoặc có dấu hiệu bất thường cần được loại riêng, giúp sản phẩm đồng đều hơn khi tiêu thụ.
Nhu cầu thị trường và bài toán đầu ra cho macca
Macca có thể được tiêu thụ dưới nhiều dạng như hạt nguyên, nhân macca hoặc sản phẩm chế biến, nên mỗi hướng tiêu thụ sẽ có yêu cầu khác nhau về chất lượng và cách sơ chế. Vì vậy, ngay từ khi xây dựng vườn, bà con nên tìm hiểu sản phẩm sẽ bán cho ai và bên mua cần những tiêu chuẩn nào. Hạt cần được thu hoạch đúng thời điểm, sơ chế sạch, làm khô và bảo quản phù hợp để giữ chất lượng.
Khi nhiều hộ cùng sản xuất theo những yêu cầu tương đối thống nhất, sản phẩm có thể được tập hợp thành vùng nguyên liệu thay vì mỗi hộ tự tìm đầu ra. Hợp tác xã có thể tham gia kết nối nông hộ với đơn vị thu mua, hỗ trợ thông tin kỹ thuật và thống nhất yêu cầu sản xuất, từ đó giúp việc thu gom, sơ chế và tiêu thụ thuận lợi hơn.
HTX Hena đồng hành cùng bà con phát triển cây macca
Trước khi trồng cây macca, bà con cần chú ý đến việc chọn giống, đánh giá khả năng thích hợp của đất, sắp xếp cây trồng, chuẩn bị nước và nghiên cứu thị trường tiêu thụ. Chuẩn bị kỹ lưỡng từ đầu sẽ giúp tránh các thay đổi hay xử lý bị động khi cây trưởng thành.
HTX Hena có thể hỗ trợ bà con trong các bước quan trọng như cung cấp thông tin về giống cây, hướng dẫn kỹ thuật trồng và chăm sóc, kết nối các hộ sản xuất và nghiên cứu thị trường phù hợp. Mọi hoạt động nên được thực hiện theo điều kiện thực tế của từng khu vực, tránh áp dụng một mô hình chung cho tất cả.
Đối với cây macca, một giống cây lâu năm, hiệu quả không đến ngay lập tức. Điều cần thiết là chọn đúng giống, áp dụng kỹ thuật chăm sóc chính xác và có kế hoạch sản xuất phù hợp với đặc điểm đất đai và nguồn lực của từng hộ. Việc liên kết từ sớm sẽ tạo điều kiện cho bà con nắm bắt thông tin và tự tin hơn trong quá trình phát triển vườn.
Cây macca và hướng đi mới cho nông nghiệp Tây Nguyên
Macca đang được nhiều bà con Tây Nguyên quan tâm trong quá trình đa dạng hóa cây trồng. Tuy nhiên, đây là cây lâu năm nên việc phát triển vườn cần được tính toán từ giống, điều kiện đất, cách trồng, chăm sóc đến thu hoạch và đầu ra.
Nếu được lựa chọn và chăm sóc phù hợp, kết hợp với kinh nghiệm của người trồng và sự liên kết trong sản xuất, macca có thể trở thành một hướng bổ sung cho các mô hình nông nghiệp tại Tây Nguyên.