Khi bắt đầu trồng macca, nhiều bà con kỳ vọng đây sẽ là một hướng phát triển mới cho vườn cây lâu năm. Tuy nhiên, macca là cây trồng có chu kỳ sinh trưởng dài, đòi hỏi người trồng phải tính toán khá nhiều ngay từ khi chọn giống, bố trí vườn đến chăm sóc những năm đầu.
Thực tế cho thấy, năng suất của một vườn macca không chỉ phụ thuộc vào phân bón hay lượng nước tưới. Giống cây, mật độ, khả năng thụ phấn, điều kiện đất, cách tạo tán và thời điểm chăm sóc đều có ảnh hưởng đến quá trình ra hoa, đậu quả và phát triển của cây. Vì vậy, với người mới bắt đầu, hiểu đúng những yếu tố cơ bản sẽ giúp hạn chế sai sót và thuận lợi hơn trong những mùa vụ đầu tiên.
Chọn giống và bố trí vườn ngay từ đầu
Macca là cây lâu năm nên chọn giống và bố trí vườn ngay từ đầu sẽ ảnh hưởng nhiều đến quá trình chăm sóc và năng suất sau này. Bà con nên tính kỹ từ cây giống, dòng giống đến khoảng cách trồng.
- Chọn cây giống khỏe, rõ nguồn gốc: Nên ưu tiên cây ghép sinh trưởng tốt, không sâu bệnh và có nguồn gốc rõ ràng. Theo hướng dẫn kỹ thuật, cây ghép đem trồng nên đạt các tiêu chuẩn nhất định về thời gian sau ghép, chiều cao và đường kính cổ rễ. Khi mua cây, bà con cũng nên kiểm tra tình trạng cây thay vì chỉ quan tâm đến giá.
- Bố trí nhiều dòng giống: Macca cần thụ phấn chéo nên không nên trồng chỉ một dòng. Hướng dẫn kỹ thuật khuyến cáo bố trí khoảng 4-5 dòng giống phù hợp, trồng xen kẽ để hỗ trợ thụ phấn và khả năng đậu quả.
- Tính khoảng cách cho cây trưởng thành: Macca có tán rộng khi lớn nên cần chừa đủ không gian ngay từ đầu. Với vườn trồng thuần, khoảng cách tham khảo khoảng 6 × 6 m đến 7 × 7 m; nếu trồng xen với cà phê hoặc cây lâu năm khác thì cần điều chỉnh theo điều kiện thực tế của từng vườn.
Chuẩn bị đất, nước và dinh dưỡng để cây phát triển từ gốc
Trong những năm đầu, cây Macca tập trung phát triển hệ thống rễ, thân và tán. Vì vậy, thay vì thúc đẩy cây phát triển nhanh chóng, người trồng nên chú trọng vào việc chuẩn bị nền đất tốt và chăm sóc đồng đều để cây có sự phát triển khỏe mạnh ngay từ đầu.
- Đất trồng cần thoát nước tốt: Cây Macca phù hợp với đất có tầng canh tác khá dày, giàu chất hữu cơ và thoát nước tốt. Đối với những khu vực dễ ngập úng, cần cải tạo bằng cách nâng cao luống hoặc áp dụng các biện pháp thoát nước thích hợp trước khi trồng.
- Phân bón nên sử dụng vừa đủ và đúng thời điểm: Có thể kết hợp sử dụng phân hữu cơ hoai mục với phân khoáng dựa trên độ tuổi của cây và điều kiện đất đai. Tránh bón quá mức với mong muốn cây nhanh lớn, mà nên phân bổ lượng phân hợp lý qua từng giai đoạn của sự phát triển.
- Giữ độ ẩm đồng thời tránh ngập úng: Cây Macca mới trồng cần được tưới đủ nước để giữ độ ẩm, đặc biệt trong điều kiện thời tiết khô hạn. Tuy nhiên, cần đảm bảo đất có khả năng thoát nước tốt để tránh tình trạng úng rễ sau khi mưa hoặc tưới quá nhiều.
- Duy trì sạch cỏ quanh gốc cây: Cỏ dại có thể tranh giành nước và dinh dưỡng của cây non. Người trồng nên thường xuyên làm sạch cỏ quanh gốc, kết hợp với việc tủ gốc hợp lý để duy trì độ ẩm và hạn chế cỏ mọc trở lại.
Tưới nước và chăm sóc đúng thời điểm, nhất là khi trồng xen
Với Macca, tưới nước không chỉ để cây phát triển mà còn cần chú ý đến từng giai đoạn sinh trưởng. Điều này càng quan trọng với những vườn trồng xen Macca và cà phê, bởi nhu cầu nước của hai loại cây không hoàn toàn giống nhau.
- Tưới theo tình trạng thực tế của vườn: Không nên áp dụng một lịch tưới cố định quanh năm. Bà con nên quan sát độ ẩm đất, thời tiết và tình trạng của cây để điều chỉnh lượng nước cho phù hợp. Cây cần đủ ẩm nhưng cũng không nên tưới quá nhiều khiến đất bị úng.
- Lưu ý khi Macca bước vào giai đoạn ra hoa: Tại Đắk Nông, Macca thường có thời điểm ra hoa chính vào khoảng tháng 2–3. Một số kết quả theo dõi tại địa phương cho thấy việc tưới nước cho cà phê trong lúc Macca ra hoa có thể làm hoa rụng. Vì vậy, với vườn trồng xen, bà con cần quan sát thời điểm ra hoa của Macca để chủ động điều chỉnh cách tưới, thay vì chỉ chăm theo lịch tưới của cây cà phê.
- Không nên cố tạo khô hạn để ép cây ra hoa: Việc quản lý nước cần dựa vào điều kiện đất, thời tiết và giai đoạn phát triển của cây. Thay vì để cây thiếu nước, bà con nên theo dõi vườn thường xuyên và điều chỉnh lượng nước khi cần, nhất là trong những thời điểm Macca ra hoa và hình thành quả non.
Tạo tán sớm, theo dõi sâu bệnh và bảo vệ cây khỏi tác động bất lợi
Những năm đầu là giai đoạn Macca phát triển bộ khung chính, do đó, mọi người nên bắt đầu tỉa cành sớm thay vì đợi đến khi cây lớn mới tiến hành chỉnh sửa. Hơn nữa, việc thường xuyên quan sát cây sẽ giúp phát hiện kịp thời sâu bệnh và tác động bất lợi từ thời tiết.
- Bắt đầu tỉa cành sớm: Ngay từ năm thứ nhất và thứ hai, người trồng có thể lựa chọn những cành khỏe mạnh, sắp xếp hợp lý để tạo ra một bộ khung cân đối. Việc tỉa cành cần dựa vào sự phát triển của từng cây, tránh tỉa quá nhiều dẫn đến chậm phát triển.
- Kiểm tra cây thường xuyên: Cần dành thời gian quan sát kỹ thân, cành, lá và chồi để nhanh chóng phát hiện sâu bệnh hoặc dấu hiệu bất thường. Việc vệ sinh vườn và xử lý sớm khi phát hiện sâu bệnh sẽ giúp giảm thiểu tác động đến cây trồng.
- Lưu ý điều kiện thời tiết và gió khi sắp đặt vườn: Mưa lớn, gió mạnh hoặc sương trong giai đoạn cây ra hoa có thể ảnh hưởng đến quá trình đậu quả. Vì vậy, khi lựa chọn vị trí trồng, cần chú ý đến địa hình, hướng gió và khả năng thoát nước của khu vực đất trồng.
Đừng chỉ chăm cây đến khi có quả: cần chuẩn bị cho cả giai đoạn thu hoạch
Khi Macca bắt đầu cho quả, ngoài việc chăm cây, bà con cũng nên chú ý đến cách thu hái và xử lý sau thu hoạch. Làm tốt từ khâu này sẽ giúp hạn chế hao hụt và giữ chất lượng hạt tốt hơn.
- Thu hoạch đúng lúc: Macca thường chín và tự rụng khi quả đạt độ già thích hợp. Bà con nên thường xuyên thu gom, nhất là sau mưa hoặc gió, tránh để quả nằm lâu dưới đất vì dễ bị ẩm, bẩn hoặc nấm mốc. Những quả dập, hư nên được loại riêng.
- Xử lý và làm khô sớm: Sau khi thu gom, quả nên được bóc lớp vỏ ngoài và xử lý sớm. Hạt cần được làm khô phù hợp rồi bảo quản ở nơi khô ráo, sạch, hạn chế ẩm để giữ chất lượng nhân.
- Tìm hiểu đầu ra từ trước: Bà con nên tìm hiểu yêu cầu của bên thu mua về kích thước, chất lượng nhân, độ ẩm và cách sơ chế. Nếu nhiều hộ cùng sản xuất và thống nhất cách thu hái, sơ chế, việc thu gom, phân loại và tiêu thụ cũng thuận lợi hơn.
Kinh nghiệm quan trọng nhất: đừng nóng vội với cây macca
Macca là cây lâu năm nên hiệu quả không đến chỉ sau một vài tháng chăm sóc. Những năm đầu cần được nhìn nhận như giai đoạn xây dựng nền tảng cho cả vườn: chọn đúng giống, bố trí mật độ phù hợp, chuẩn bị đất tốt, chăm sóc cân đối, quản lý nước hợp lý và tạo tán từ sớm.
Mỗi khu đất lại có điều kiện khác nhau về đất, nước, khí hậu, cây trồng xen và khả năng chăm sóc. Vì vậy, những thông số kỹ thuật chỉ nên được xem là cơ sở tham khảo; khi triển khai thực tế, bà con nên căn cứ vào điều kiện vườn và hướng dẫn kỹ thuật phù hợp tại địa phương.
Với người mới bắt đầu, thay vì cố tìm một công thức để cây cho năng suất thật cao ngay từ mùa đầu, điều quan trọng hơn là xây dựng một vườn cây khỏe, đồng đều và có khả năng cho năng suất ổn định trong những năm tiếp theo.