Trong chuỗi giá trị sản xuất dược liệu bền vững, giai đoạn thu hoạch không chỉ dừng lại ở việc thu gom nông sản vào đúng thời điểm, mà còn là một lĩnh vực khoa học đòi hỏi sự chính xác cao. Mỗi loại cây thuốc đều có chu kỳ sinh tổng hợp và tích lũy các chất chuyển hóa thứ cấp, như hoạt chất sinh học, flavonoid, alkaloid hay tinh dầu, đóng vai trò quyết định đối với giá trị y học của cây.
Việc thu hoạch sai thời điểm, thậm chí chỉ lệch một tuần, có thể dẫn đến sự suy giảm đáng kể về hàm lượng hoạt chất hoặc làm thay đổi cấu trúc hóa học của dược liệu. Để hỗ trợ bà con nông dân và các đối tác hướng tới tiêu chuẩn dược liệu sạch và chất lượng cao, HTX Hena xin chia sẻ các kiến thức khoa học cùng kỹ thuật thu hoạch chuyên sâu, nhằm tối ưu hóa hàm lượng dưỡng chất trong sản phẩm một cách hiệu quả nhất.
Cơ sở sinh lý thực vật và Thời điểm thu hoạch theo bộ phận dùng
Sự phân bố và nồng độ chất dịch triết trong cây biến động liên tục theo các giai đoạn sinh trưởng (Phenological stages). Quy trình kỹ thuật của HTX Hena phân loại cụ thể như sau:
Nhóm Dược liệu thu hoạch Rễ và Thân rễ
Các loại dược liệu như gừng, nghệ, đinh lăng, sâm cau hay đẳng sâm thường được thu hoạch vào giai đoạn cây bước vào thời kỳ “ngủ nghỉ sinh lý”. Đây là thời điểm phần thân và lá trên mặt đất bắt đầu ngả vàng, khô héo hoặc tàn lụi khoảng 60-70%, thường rơi vào cuối thu đến đầu đông hoặc cuối mùa khô tùy điều kiện khí hậu từng vùng.
Về mặt sinh lý thực vật, khi quá trình sinh trưởng của thân lá chậm lại, cây sẽ ngừng tập trung dinh dưỡng cho phần sinh khối phía trên mặt đất. Toàn bộ sản phẩm quang hợp, carbohydrate dự trữ và các hợp chất hoạt tính sinh học sẽ được vận chuyển xuống rễ và thân rễ để tích lũy.
Đây cũng là giai đoạn hàm lượng hoạt chất trong củ và rễ đạt mức cao nhất. Chẳng hạn, gừng tích lũy Gingerol, nghệ tập trung Curcumin, trong khi đinh lăng và sâm cau gia tăng hàm lượng Saponin. Thu hoạch đúng thời điểm không chỉ giúp dược liệu chắc củ, ít nước, hạn chế hao hụt sau sơ chế mà còn nâng cao chất lượng nguyên liệu và hiệu quả sử dụng.
Nhóm Dược liệu thu hoạch Lá và Toàn cây
Các loại dược liệu như bạc hà, hương nhu, tía tô, ngải cứu hay đinh lăng lấy lá thường được thu hoạch vào giai đoạn sinh trưởng mạnh nhất của cây, ngay trước khi hình thành nụ hoa. Đây được xem là thời điểm cho chất lượng dược liệu cao nhất đối với nhóm cây thu hoạch lá và phần thân non.
Về mặt sinh học, trong giai đoạn sinh dưỡng đỉnh cao, cây tập trung nguồn dinh dưỡng để phát triển thân và lá. Lúc này, diện tích lá đạt mức tối đa, hàm lượng diệp lục, hoạt chất sinh học và tinh dầu trong mô lá cũng ở ngưỡng cao nhất. Đặc biệt, các tuyến tiết tinh dầu trên bề mặt lá phát triển mạnh, giúp dược liệu có mùi thơm đặc trưng và giá trị sử dụng cao hơn.
Khi cây bắt đầu chuyển sang giai đoạn ra hoa, phần lớn dinh dưỡng và năng lượng sẽ được ưu tiên cho quá trình hình thành hoa, quả và hạt. Điều này khiến lá dần già đi, mỏng hơn, giảm hàm lượng tinh dầu và hoạt chất, đồng thời có thể xuất hiện vị đắng hoặc giảm chất lượng dược liệu.
Vì vậy, thu hoạch đúng thời điểm trước khi cây ra hoa không chỉ giúp tăng năng suất lá mà còn đảm bảo hàm lượng hoạt chất, tinh dầu và chất lượng dược liệu đạt mức tối ưu.
Nhóm Dược liệu thu hoạch Hoa
Các loại dược liệu như cúc tiến vua, kim ngân hoa, hoa hồng hay atiso thường được thu hái vào giai đoạn hoa chuẩn bị nở hoặc vừa mới chớm nở. Đây là thời điểm hàm lượng tinh dầu, hợp chất thơm và các hoạt chất sinh học trong hoa đạt mức cao, đồng thời vẫn giữ được màu sắc, hương thơm và chất lượng dược liệu tốt nhất.
Về mặt sinh lý thực vật, trước khi hoa nở hoàn toàn, cây tập trung tích lũy các hợp chất thứ cấp như tinh dầu, flavonoid, polyphenol và các hoạt chất bảo vệ cơ quan sinh sản. Đối với kim ngân hoa, hàm lượng Chlorogenic acid thường đạt cao nhất khi hoa còn ở dạng búp trắng xanh. Với hoa cúc, thời điểm thích hợp là khi các cánh hoa ngoài đã mở đều nhưng phần nhụy và cánh trung tâm chưa nở hoàn toàn, giúp giữ được hương thơm và chất lượng dược liệu tối ưu.
Nếu thu hoạch quá muộn khi hoa đã nở rộ, các hợp chất dễ bay hơi sẽ dần thất thoát dưới tác động của ánh nắng, nhiệt độ và gió. Đồng thời, hoa cũng nhanh tàn hơn, giảm chất lượng nguyên liệu sau sơ chế và bảo quản.
Vì vậy, việc lựa chọn đúng giai đoạn “ngậm nụ lớn” hoặc “chớm nở” được xem là yếu tố quan trọng giúp tối ưu hàm lượng hoạt chất, màu sắc, hương thơm và giá trị sử dụng của nhóm dược liệu lấy hoa.
Tiêu chuẩn kỹ thuật thao tác trên đồng ruộng
Để bảo toàn nguyên vẹn cấu trúc tế bào chứa hoạt chất, kỹ thuật viên và xã viên của HTX Hena phải tuân thủ nghiêm ngặt các thông số kỹ thuật sau:
Điều kiện khí tượng
Bên cạnh việc lựa chọn đúng giai đoạn sinh trưởng, điều kiện thời tiết cũng là yếu tố quan trọng quyết định chất lượng dược liệu sau thu hoạch. Thời điểm lý tưởng nhất là những ngày nắng ráo ổn định từ 2-3 ngày liên tiếp, với độ ẩm không khí ở mức vừa phải. Khi đó, hàm lượng nước tự do trong cây thấp hơn, giúp nguyên liệu dễ bảo quản và sơ chế.
Ngược lại, không nên thu hoạch vào ngày mưa hoặc ngay sau mưa. Sau khi hấp thụ lượng nước lớn từ môi trường, dược liệu thường chứa độ ẩm cao, khiến quá trình làm khô kéo dài và làm tăng nguy cơ phát sinh nấm mốc, vi sinh vật gây hại. Đồng thời, các phản ứng enzyme tự nhiên trong mô thực vật cũng có thể diễn ra mạnh hơn, làm giảm chất lượng, màu sắc và hàm lượng hoạt chất của dược liệu.
Vì vậy, trong sản xuất dược liệu chuyên nghiệp, người trồng thường theo dõi sát tình hình thời tiết và ưu tiên thu hoạch vào những ngày khô ráo, nắng nhẹ để đảm bảo nguyên liệu đạt chất lượng cao nhất trước khi đưa vào sơ chế và bảo quản.
Khung thời gian sinh học trong ngày
- Đối với lá, hoa và phần thân trên mặt đất: Nên thu hoạch vào khoảng 6h00 – 9h00 sáng, khi sương đã tan và nhiệt độ còn mát. Đây là thời điểm hàm lượng tinh dầu ổn định, hạn chế thất thoát các hợp chất thơm do ánh nắng mặt trời.
- Đối với rễ, củ và thân rễ: Có thể thu hoạch từ 7h00 – 16h00. Sau khi đào lên, cần đưa dược liệu vào nơi râm mát hoặc có mái che để tránh ánh nắng trực tiếp làm mất nước và ảnh hưởng đến chất lượng hoạt chất.
Thu hoạch đúng khung giờ sinh học giúp dược liệu giữ được màu sắc, hương thơm và hàm lượng hoạt chất ở mức tốt nhất.
Kỹ thuật thu hoạch và bảo quản ban đầu
Trong quá trình thu hoạch dược liệu, nên sử dụng dao, kéo hoặc dụng cụ cắt đã được khử trùng để hạn chế nguy cơ lây lan nấm bệnh và vi sinh vật giữa các cây. Khi cắt cần thao tác dứt khoát, tạo vết cắt gọn, tránh làm dập nát mô thực vật vì có thể ảnh hưởng đến chất lượng dược liệu sau thu hoạch.
Sau khi thu hái, dược liệu nên được xếp trong các sọt hoặc khay thông thoáng, tránh chất đống quá cao. Việc xếp quá chặt có thể làm tăng nhiệt độ bên trong khối nguyên liệu, khiến dược liệu nhanh xuống màu, giảm hương thơm tự nhiên và ảnh hưởng đến hàm lượng hoạt chất trước khi đưa vào sơ chế.
Hệ thống quản trị chất lượng sau thu hoạch tại HTX Hena
Để giữ được tối đa hàm lượng hoạt chất sau thu hoạch, dược liệu cần được đưa vào sơ chế trong thời gian ngắn nhất. Tại HTX Hena, nguyên liệu được xử lý theo quy trình khép kín gồm: Thu hoạch đúng thời điểm -> Phân loại, làm sạch -> Cắt lát (nếu cần) -> Đưa vào hệ thống sấy trong vòng 2-4 giờ sau thu hoạch.
Tùy từng nhóm dược liệu, nhiệt độ sấy sẽ được điều chỉnh phù hợp nhằm bảo vệ các hoạt chất nhạy cảm với nhiệt.
- Dược liệu chứa nhiều tinh dầu
Các loại như bạc hà, hương nhu hay sả được ưu tiên sấy lạnh hoặc sấy ở nhiệt độ thấp khoảng 30-40°C. Phương pháp này giúp hạn chế thất thoát tinh dầu và giữ được hương thơm tự nhiên của dược liệu.
- Dược liệu chứa glycoside và alcaloid
Nhóm dược liệu như đinh lăng, sâm cau thường được sấy ở nhiệt độ 50-60°C. Mức nhiệt này giúp làm khô nguyên liệu hiệu quả, đồng thời hạn chế hoạt động của các enzyme có thể làm suy giảm hoạt chất trong quá trình bảo quản.
Nhờ quy trình thu hoạch và sơ chế đúng kỹ thuật, dược liệu sau khi sấy vẫn giữ được màu sắc, hương thơm và chất lượng ổn định, tạo nền tảng cho các sản phẩm thảo dược an toàn và có giá trị cao.
Lời kết
Thu hoạch dược liệu theo tiêu chuẩn khoa học đòi hỏi sự hài hòa giữa tri thức truyền thống và ứng dụng công nghệ hiện đại. Tại HTX Hena, từng chiếc lá, từng củ gừng khi đến tay người tiêu dùng đều chứa đựng không chỉ năng lượng xanh, thuần khiết từ thiên nhiên mà còn đảm bảo mức độ chính xác cao về hàm lượng dược tính theo tiêu chuẩn y khoa. Đây chính là cam kết lâu dài của Hena trong việc mang lại những sản phẩm chăm sóc sức khỏe tối ưu, đồng thời nâng cao giá trị và vị thế của nông sản Việt trên thị trường.